14 cze Jaki powinien być mechanizm ustalania stawek opłat z art. 20 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych ?
Na wstępie wskazać należy, że chodzi o tzw. opłaty reprograficzne, do których wnoszenia zobowiązani są producenci i importerzy urządzeń umożliwiających zwielokrotnienie przedmiotów praw autorskich i praw pokrewnych oraz związanych z nimi tzw. czystych nośników (np. płyt DVD, pamięci przenośnych, papieru kserograficznego). Innymi słowy, chodzi o urządzenia i nośniki umożliwiające kopiowanie np. dźwięku, ruchomych obrazów (z lub bez dźwięku) oraz tekstu, grafiki i fotografii.
Dotychczasowy mechanizm ustalania stawek opłaty z art. 20 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Od momentu wprowadzenia instytucji opłat do polskiego porządku prawnego, a zatem od 1994 roku, do chwili obecnej, mechanizm ustalania stawek opłat jest ten sam. Można też stwierdzić, dyplomatycznie rzecz ujmując, że jego konstrukcja nie jest szczególnie skomplikowana. Ustalanie stawek opłat, obejmujące faktycznie określanie kategorii urządzeń i nośników podlegających obowiązkowi opłat oraz przyporządkowywanie im właściwej wysokości stawki opłat, powierzone zostało bowiem ministrowi właściwemu do spraw kultury i dziedzictwa narodowego (Minister). Minister ma to upoważnienie realizować poprzez wydanie stosownego rozporządzenia. Delegacja do tego wpisana została w ramy art. 20 ust. 5 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. I tu pojawia się pytanie, czy jest to rozwiązanie właściwe ?
Od 1994 roku Minister popełnił aż dwa rozporządzenia. Pierwsze w 1995 roku, natomiast drugie w 2002 roku. To ostatnie zmienione zostało faktycznie tylko raz – w zakresie załącznika nr 1 i 2 (obejmujących urządzenia i nośniki przyporządkowane do tzw. sfery fono i audio – wideo) w 2008 roku, zaś w zakresie załącznika na 3 (obejmującego obszar reprografii) w 2011 roku. Innymi słowy, przez 28 lat poboru opłat jedynie dwukrotnie określone zostały urządzenia i nośniki podlegające opłatom oraz należne od nich stawki opłat. Co także ważne, ostatnia zmiana (aktualizacja wykazu urządzeń i stawek opłat) miała miejsce ponad 12 lat temu. Czy to tempo aktualizowania stawek opłat odpowiada tempu pojawia się nowych technologii kreujących nowe typu urządzeń, nośników, czy form komunikacji ? Odpowiedz jest oczywista.
Opłaty mają rekompensować straty wyrządzane dostępem do urządzeń i nośników kopiujących. Te zaś dynamicznie się zmieniają. Pojawiają się nowe, zaś stare w najlepszym razie tracą na znaczeniu (a co za tym idzie, intensywności ich używania), najczęściej jednak odchodząc do lamusa. Decyduje o tym nie tylko szybki rozwój nowych technologii, ale także cykliczne spadki cen nowych typów urządzeń i nośników, czy wreszcie zmiany obyczajów i potrzeb użytkowników. Samodzielnego charakteru oraz znaczenia tego ostatniego czynnika dowodzą choćby zmiany, do których w omawianym zakresie doprowadził COVIDu.
Czy obecny mechanizm ustalania stawek opłaty z art. 20 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych powinien ulec zmianie ?
Jak wynika z powyższego, obecne rozwiązanie się nie sprawdziło. Mimo to, jest ono bezrefleksyjnie proponowane w projekcie nowelizacji art. 20 ustawy prawie autorskim i prawach pokrewnych, który jest wpisany w ustawę o artystach zawodowych (poprzednio zatytułowaną „ustawą o uprawnieniach artysty zawodowego”, a jeszcze wcześniej „ustawą o statusie artysty zawodowego”). Prace legislacyjne nad rzeczoną nowelą, a szerzej nad ustawą o artystach zawodowych, można śledzić na stronie Rządowego procesu legislacyjnego. Inna rzecz, że prace te od początku września 2022 roku nie posunęły się nawet o centymetr.
Czy możliwe są inne rozwiązania – inne mechanizmy ustalania stawek opłaty z art. 20 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych ?
Myślę, że tak. Pierwszym, który przychodzi mi do głowy, może być powierzenie Komisji Prawa Autorskiego ustalania wykazu urządzeń i nośników podlegających opłacie, tudzież właściwych im stawek. Mogłoby się to odbywać na skutek wniosku organizacji upoważnionej do poboru opłat oraz przy udziale organizacji zrzeszających producentów lub importerów urządzeń i nośników.
Istotę powyższego rozwiązania można również umieścić w realiach sądu arbitrażowego.
Innym rozwiązaniem może być kreacja na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych innego ciała doradczego – eksperckiego, które przedkładałoby Radzie Ministrów do wpisania w ramy rozporządzenia, np. nie rzadziej niż raz na 3 lata, aktualny wykaz urządzeń i nośników wraz z przypisanymi im stawkami opłat.
Wartym wreszcie rozważenia jest rozwiązanie w ogóle eliminujące potrzebę cyklicznych aktualizacji katalogu urządzeń i nośników objętych obowiązkiem opłat. Mowa o wprowadzeniu do ustawy definicji urządzeń i nośników podlegających opłatom, przy jednoczesnej rezygnacji z katalogowania ich przez inne ciało, przy jednoczesnym określeniu w ustawie konkretnych stawek opłat.
A co Wy myślicie na ten temat ? Pytanie to jest o tyle zasadne, że dotyczy on w zasadzie każdego z nas. Jesteśmy bowiem albo ponoszącymi faktycznie ciężar tych opłat w ramach cen, które płacimy kupując urządzenia i nośniki albo beneficjentami opłat albo należymy równocześnie do obu tych kategorii.
AG