30 maj Licencja na korzystanie z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych objętych umową o zbiorowe zarządzanie
Powierzenie praw w zbiorowy zarząd przed wejściem ustawy o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi
Przed wejściem w życie ustawy o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskim i prawami pokrewnymi (tj. przed 19 lipca 2018 roku) przepisy prawa w zasadzie nie regulowały, jak powinny wyglądać relacje pomiędzy organizacjami zbiorowego zarządzania prawami autorskimi (dalej zwanymi „OZZ”) a twórcami, którzy powierzyli im swoje prawa do zbiorowego zarządzania. Jedynie art. 106 ust. 3 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych wskazywał w zdaniu drugim, że OZZ winna zarządzać prawem autorskim lub prawem pokrewnym zgodnie ze swoim statutem.
Indywidualne wykonywanie praw autorskich a zbiorowe nimi zarządzanie
Ze względu na obszerność problematyki powierzeń przez twórców autorskich praw majątkowych do zbiorowego zarządzania organizacjom mającym do tego uprawnienia, w niniejszej publikacji ograniczamy się wyłącznie do kwestii uprawnień twórcy do dalszego, indywidualnego rozporządzania prawami autorskimi do utworu co do którego autor powierzył OZZ swoje prawa w zbiorowy zarząd na danym polu eksploatacji.
Jak już wspomnieliśmy na początku, do połowy 2018 roku przepisy dawały OZZ oraz twórcom bardzo dużą swobodę w kształtowaniu zasad, ale i skutków powierzenia autorskich praw majątkowych w zbiorowy zarząd, również tych, które to powierzenie oznaczało dla możliwości rozporządzania tymi prawami przez twórcę. Jedna z OZZ, która posiadała uprawnienia do zarządzania autorskimi prawami majątkowymi do utworów naukowych w następujący sposób uregulowała w swoim wzorcu umowy powierzenia praw w zbiorowy zarząd kwestie możliwości wykonywania przez twórcę indywidualnego zarządu prawami autorskimi: „Umowa nie ogranicza praw twórcy do zawierania umów o rozpowszechnienie jego dzieł w jakiejkolwiek formie i przy zastosowaniu jakiejkolwiek techniki, w tym zawierania umów wydawniczych oraz umów o rozpowszechnianie dzieł, w szczególności w formie książkowej lub w czasopismach, zarówno drukiem, jak i w postaci cyfrowej”. Zupełnie inne zapisy znalazły się natomiast we wzorcu analogicznej umowy, z której korzystała wówczas największa organizacja zbiorowego zarządzania w Polsce, czyli Stowarzyszenie Autorów ZAIKS. Zgodnie z tą umową: „Powierzający zastrzega sobie możliwość zawierania umów wydawniczych z wydawcami, których prawa powierzone zostały ZAIKS-owi, w tym z wydawcami chronionymi przez organizacje zagraniczne, z którymi ZAIKS podpisał umowy o wzajemnej reprezentacji, pod warunkiem powiadomienia ZAIKS-u na piśmie o zawarciu takich umów wydawniczych bezzwłocznie po ich podpisaniu i pod rygorem nieważności”. Podpisanie tej umowy przez twórcę oznaczało zatem ograniczenie twórcy w możliwości indywidualnego wykonywania swych praw jedynie do określonych cytowanym postanowieniem sytuacji i ram. Twórca mógł udzielać licencji, tyle, że jedynie na rzecz podmiotów, które również powierzyły swoje autorskie prawa majątkowe w zbiorowy zarząd tej organizacji, ewentualnie uczyniły to na rzecz zagranicznej organizacji, z którą ZAIKS podpisał umowę o wzajemnej reprezentacji.
Dyrektywa CRM – w kierunku wzorca relacji między indywidualnym a zbiorowym wykonywaniem praw autorskich
Przedstawiona dowolność w zakresie kształtowania skutków powierzenia OZZ praw w zbiorowy zarząd dla możliwości ich indywidualnego wykonywania przez twórców, a także przyjmowane w jej ramach rozwiązania, nie budziły wątpliwości aż do 2014 roku, kiedy to weszła w życie dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/26/UE z dnia 26 lutego 2014 roku w sprawie zbiorowego zarządzania prawami autorskimi i prawami pokrewnymi oraz udzielania licencji wieloterytorialnych dotyczących praw do utworów muzycznych do korzystania online na rynku wewnętrznym. Artykuł 5 ust. 3 tej dyrektywy rozstrzygnął bowiem, że podmioty uprawnione (a zatem m.in. twórcy) mają prawo do udzielania licencji na niekomercyjne korzystanie z wszelkich wybranych przez siebie praw, kategorii praw lub rodzajów utworów oraz innych przedmiotów objętych ochroną.
Dyrektywa zobligowała państwa członkowskie do implementacji postanowień dyrektywy do krajowych porządków prawnych w terminie do dnia 10 kwietnia 2016 roku. Polska dokonała tego z ponad dwuletnim opóźnieniem, uchwalając ustawę z dnia 19 lipca 2018 roku o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi. Zgodnie z art. 30 tej ustawy, uprawniony ma prawo do udzielania osobie trzeciej licencji na korzystanie z utworów lub przedmiotów praw pokrewnych objętych umową o zbiorowe zarządzanie, jeżeli korzystanie to nie łączy się z osiąganiem bezpośrednich lub pośrednich korzyści majątkowych. Zasady wykonywania tego prawa przez uprawnionego określa organizacja zbiorowego zarządzania w umowie o zbiorowe zarządzanie.
Ograniczenie indywidualnego wykonywania praw autorskich powierzonych w zbiorowe zarządzanie
Wejście w życie art. 30 ustawy o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi zakończyło pewną erę, w której to twórca i OZZ decydowały o skutkach powierzenia praw w zbiorowy zarząd dla możliwości ich indywidualnego wykonywania. Był to zarazem kres ery możliwości równoległego, ale i odrębnego (suwerennego) wykonywania autorskich praw majątkowych przez twórcę oraz OZZ, z których pierwszy czynił to w zakresie indywidualnym, nie wymagającym zastępstwa OZZ, natomiast OZZ jedynie tam, gdzie zachodziła jego właściwość, a zatem w obszarze zbiorowego zarządzania tymi prawami.
W obecnym stanie prawnym, strony umów powierzenia praw w zbiorowe zarządzanie nie posiadają już wspomnianej swobody decyzyjnej, tudzież wykluczona została faktycznie dopuszczana wcześniej dychotomia wykonywania autorskich praw majątkowych.
Autor, który w obowiązującym obecnie stanie prawnym powierzył w zbiorowy zarząd prawa do swoich utworów, może udzielać samodzielnie licencji zezwalającej na korzystanie z tych praw tylko wymiarze niekomercyjnym. Odnotować jednak należy, że ten niekomercyjny wymiar eksploatacji musi dotyczyć nie tylko twórcy, który takiej licencji udziela, ale również licencjobiorcy, który taką licencję uzyskuje. W uzasadnieniu do projektu ustawy o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi można przeczytać, że dzięki takiemu zapisowi „uprawniony zachowuje prawo do samodzielnego udzielania licencji na korzystanie ze swojego repertuaru objętego umową o zbiorowe zarządzanie, jeżeli korzystanie to nie ma na celu osiągania korzyści majątkowych. W tym zakresie przeciwne postanowienia umowy o zbiorowe zarządzanie będą bezskuteczne, podobnie jak wszelkie postanowienia mające na celu uniemożliwienie lub utrudnienie wykonywania tego uprawnienia. W rezultacie niekomercyjna eksploatacja repertuaru zarządzanego przez organizacje zbiorowego zarządzania będzie mogła się odbywać na podstawie licencji udzielanych dwutorowo – albo przez organizacje zbiorowego zarządzania albo przez samych uprawnionych. Bez wątpienia ułatwi to różnego rodzaju podmiotom organizującym niekomercyjne przedsięwzięcia uzyskanie stosownych licencji na korzystanie z chronionych utworów lub przedmiotów praw pokrewnych”.
Tym bardziej, nieważnymi będą postanowienia w umowach powierzenia praw w zbiorowe zarządzanie, umożliwiające twórcy indywidualne wykonywanie majątkowych praw autorskich poprzez udzielanie licencji na komercyjne korzystanie z repertuaru twórcy. Zastosowanie takich nieważnych postanowień w umowie powierzenia praw w zbiorowe zarządzanie może narazić twórcę na poniesienie odpowiedzialności na zasadach ogólnych, zaś w stosunku do organizacji zbiorowego zarządzania powinny zostać podjęte przez organ nadzoru środki, o których mowa w art. 103 ustawy o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi.
Powierzenie praw w zbiorowe zarządzanie a obowiązki informacyjne organizacji zbiorowego zarządzania
Twórca przy zawieraniu czynności prawnych z organizacjami zbiorowego zarządzania, najczęściej nie jest świadomy, w jakim zakresie może powierzyć im swoje autorskie prawa majątkowe, a także jakie skutki prawne wiążą przepisy prawa z tym powierzeniem.
Autor zazwyczaj jest związany umowami wydawniczymi, zgodnie z którymi przenosi autorskie prawa majątkowe na wydawcę w bardzo szerokim ujęciu pól eksploatacji. Sytuacja taka powoduje, że twórca co do tych utworów nie ma uprawnień do powierzenia praw w zbiorowy zarząd w myśl zasady łacińskiej nemo plus iuris In alium transferre potest quam ipse habet (nikt nie może przenieść na drugą osobę więcej praw, aniżeli sam posiada). Ciężko sobie też wyobrazić sytuację, w której twórca w umowie wydawniczej udzieli wydawcy licencji wyłącznej na korzystanie z utworu, zaś z drugiej strony powierzy OZZ prawa do utworu, co do którego udzielił takiej licencji. Stały by temu na przeszkodzie zobowiązania umowne w zakresie wyłączności udzielonej licencji. Można wyobrazić sobie tylko jeden przypadek zgodnego z prawem powierzenia OZZ praw w zbiorowe zarządzanie, obejmującego prawa co do których uprzednio zawarto umowę wydawniczą. Mowa o sytuacji, gdy w umowie wydawniczej twórca udzielił wydawcy licencji niewyłącznej, a umowa ta umożliwia jedynie niekomercyjną eksploatacji utworu.
Inną kwestia jest oczywiście to, że po zawarciu umowy powierzenia OZZ praw w zbiorowe zarządzenie twórca traci w ogóle możliwość indywidualnego zawierania umów wydawniczych, zezwalających na komercyjne korzystanie z utworów tego twórcy. Zawarcie takiej umowy będzie bowiem możliwie wyłącznie za pośrednictwem OZZ, której twórca powierzył swe prawa w zbiorowe zarządzanie.
Żeby uniknąć naruszeń art. 30 ustawy o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi, OZZty, jako podmioty wykwalifikowane, posiadające silniejsza pozycję od twórców, powinny bardzo dokładnie i w sposób klarowny poinformować każdego twórcę, co do których utworów możliwe jest powierzenie praw w zbiorowy zarząd, a co do których istnieją przeszkody faktyczne, czy też prawne, uniemożliwiające uczynienie tego. Powinność ta została wpisana w treść art. 29 ust. 4 ustawy o zbiorowym zarządzaniu prawami autorskimi i prawami pokrewnymi. Przepis ten stanowi, że „przed zawarciem umowy o zbiorowe zarządzanie organizacja zbiorowego zarządzania przekazuje uprawnionemu informacje o prawach i obowiązkach uprawnionego wynikających z przepisów niniejszego rozdziału i umowy o zbiorowe zarządzanie (…)”. Oznacza to, że niewystarczającym jest samo przekazanie twórcy przez organizację zbiorowego zarządzania umowy o zbiorowe zarządzanie. Na organizacji spoczywa bowiem obowiązek klarownego wyjaśnienia treści przywołanego wyżej art. 30. Należy mieć nadzieję, że organizacje zbiorowego zarządzania wywiązują się z tego obowiązku informacyjnego w takim stopniu, że twórcy nie mają wątpliwości zawierając umowy powierzenia praw w zbiorowe zarządzanie, co do:
– których utworów mogą powierzyć prawa oraz na jakich polach eksploatacji, a także kiedy jest to niemożliwe ze względu na wcześniej zawarte przez nich umowy przenoszące autorskie prawa majątkowe lub udzielające licencji,
– zakresu swych uprawnień po związaniu się umową powierzenia praw w zbiorowe zarządzanie, a w szczególności, nie pozostaje przedmiotem ich niewiedzy to, że podpisanie takiej umowy oznacza dla nich obowiązkowe pośrednictwo OZZtu w zakresie licencjonowania ich twórczości.
ŁK